16-11-2026
Rơ le nhiệt là gì? Cấu tạo, nguyên lý và phân loại
Rơ le nhiệt là thiết bị bảo vệ điện quan trọng trong mọi hệ thống điện nhờ khả năng chống quá tải nhiệt độ. Cùng theo dõi những chia sẻ từ BTB Electric về cấu tạo, nguyên lý làm việc, chức năng và ứng dụng của relay nhiệt.
Rơ le nhiệt là gì?
Rơ le nhiệt (rơ le nhiệt - thermal overload relay) là một thiết bị bảo vệ điện chuyên dụng, có chức năng tự động ngắt mạch điều khiển khi phát hiện dòng điện quá tải chạy qua động cơ kéo dài quá thời gian cho phép.
Bản thân rơ le nhiệt không thể tự đóng/ngắt mạch động lực công suất lớn. Do đó, trong các tủ điện công nghiệp, thiết bị này luôn được lắp ráp nối tiếp với contactor để tạo thành một bộ khởi động từ hoàn chỉnh, làm nhiệm vụ vận hành và bảo vệ toàn diện cho động cơ điện.

Tình trạng quá tải điện trong thời gian ngắn vẫn có thể an toàn cho thiết bị điện. Tuy nhiên nếu tình trạng này kéo dài sẽ gây tổn thất như nóng chảy đường dây, han gỉ thiết bị,.. Do đó rất cần đến tính năng chống quá nhiệt của rơ le nhiệt độ. Khả năng này giúp giảm thiểu hư hại trên đường dây và thiết bị điện, đồng thời ngăn chặn nguy cơ hỏa hoạn, đảm bảo an toàn cho người dùng.
Tính năng chống dòng quá tải của rơ le nhiệt có một "độ trễ" (time delay) nhất định. Đặc tính này cho phép động cơ khởi động an toàn (vì dòng khởi động thường cao gấp 5-7 lần dòng định mức) mà không bị ngắt điện đột ngột, nhưng sẽ cắt ngay lập tức nếu tình trạng quá tải kéo dài gây nguy cơ cháy cuộn dây đồng.
Lưu ý: Rơ le nhiệt hoạt động dựa trên tác dụng nhiệt của dòng điện (dòng điện tăng cao sinh ra nhiệt làm cong thanh kim loại bên trong thiết bị), không phải cảm biến đo nhiệt độ môi trường hay nhiệt độ vỏ động cơ.
Lịch sử phát triển của rơ le nhiệt
Relay nhiệt độ được phát minh vào năm 1835 bởi Joseph Henry, nhà khoa học điện người Mỹ. Dựa trên hiện tượng nam châm điện cỡ nhỏ có thể điều khiển cái cỡ lớn hơn, ông tin rằng rơ le có khả năng điều khiển thiết bị điện ở khoảng cách xa. Tuy nhiên với đích đến như hiện tại là một thiết bị bảo vệ nhiệt động cơ nhỏ gọn và chính xác, rơ le nhiệt đã trải qua nhiều giai đoạn tiến hóa công nghệ quan trọng:
- Thế kỷ 18 - Sự ra đời của thanh lưỡng kim: Tiền thân cơ học của rơ le nhiệt là thanh lưỡng kim (bimetal) và cũng là thành phần chủ chốt bên trong - được phát minh bởi John Harrison vào khoảng năm 1759. Phát minh này dựa trên sự chênh lệch hệ số giãn nở nhiệt của hai kim loại khác nhau khi bị nung nóng khiến hai thanh này có thể tách - nhập khi tới ngưỡng nhiệt độ.
- Năm 1835 - Rơ le điện từ ra đời: Nhà vật lý Joseph Henry đã tạo ra chiếc rơ le điện từ đầu tiên, mở ra kỷ nguyên ứng dụng tín hiệu điện trong điều khiển và bảo vệ mạch điện nói chung.

- Đầu thế kỷ 20 - Tính cấp thiết của nhu cầu bảo vệ quá nhiệt động cơ: Trước thập niên 1910, hệ thống điện chủ yếu dùng cầu chì để bảo vệ thiết bị. Tuy nhiên, cầu chì thường bị ngắt do dòng khởi động của động cơ lớn đột ngột hoặc không ngắt kịp khi dòng quá tải kéo dài ở mức nhẹ. Điều này thúc đẩy các kỹ sư nghiên cứu một thiết bị ngắt có độ trễ thời gian theo đặc tính nhiệt.
- Năm 1917 - Rơ le nhiệt dùng bimetal thương mại hóa: Các dòng rơ le nhiệt chuyên dụng bảo vệ động cơ 3 pha chính thức xuất hiện thương mại (tiêu biểu như dòng RW của ASEA/ABB năm 1917). Thiết bị này cho phép dòng khởi động động cơ ngắn hạn đi qua nhưng sẽ ngắt mạch nếu dòng quá tải kéo dài gây nguy cơ cháy cuộn dây động cơ.
- Từ thập niên 1970 tới nay - Đa dạng hóa rơ le: Cùng với sự phát triển của bán dẫn và vi xử lý, rơ le nhiệt không chỉ dừng lại ở thanh lưỡng kim cơ khí mà đã phát triển thành rơ le nhiệt điện tử và rơ le số. Các dòng rơ le hiện đại không chỉ bảo vệ quá tải mà còn tích hợp bảo vệ mất pha, lệch pha, quá áp và kết nối truyền thông với hệ thống điều khiển trung tâm (PLC/SCADA) với kích thước thậm chí còn nhỏ hơn. Nhưng vì vấn đề chi phí, rơ le nhiệt vẫn được sử dụng rộng rãi trong công nghiệp hiện đại, kết hợp với contactor tạo thành bộ khởi động từ bảo vệ và vận hành động cơ hiệu quả.
Cấu tạo của rơ le nhiệt
Cấu tạo của rơ le nhiệt gồm 3 thành phần chính là bộ cảm biến nhiệt, bộ chuyển đổi tín hiệu và bộ khởi động.
- Bộ cảm biến nhiệt: Được bố trí gần với mặt thiết bị được bảo vệ, có nhiệm vụ đo nhiệt độ vật liệu. Thành phần này gồm 2 loại là thanh lưỡng kim (bimetallic strip) và cảm biến nhiệt điện. Thanh lưỡng kim gồm 2 thanh kim loại được gắn với nhau. Khi nhiệt độ thay đổi thì thanh lưỡng kim sẽ xoắn lại, kích hoạt động cơ rơ le nhiệt và ngắt mạch. Cảm biến nhiệt điện là cặp dây có chất liệu khác nhau đặt cạnh nhau. Khi nhiệt độ thay đổi, sự chênh lệch điện thế giữa 2 dây xuất hiện làm kích hoạt relay nhiệt.
- Bộ chuyển đổi tín hiệu: Thường là một mạch điện tử trong relay. Bộ phận nhận tín hiệu từ cảm biến nhiệt và chuyển đổi thành tín hiệu điện. Dựa trên tín hiệu nhiệt thu được, bộ phận này sẽ đo lường xem đã cần kích hoạt bộ khởi động hay chưa.
- Bộ khởi động: Là bộ phận kích hoạt ngắt điện khi có tín hiệu nhiệt độ vượt ngưỡng cho phép. Sau khi có tín hiệu từ bộ chuyển đổi tín hiệu, bộ khởi động sẽ ra lệnh khi nào ngắt điện để bảo vệ hệ thống.
Các linh kiện có trong rơ le nhiệt thường có các linh kiện: đòn bẩy, tiếp điểm thường đóng NC, tiếp điểm thường mở NO, thanh lưỡng kim, dây đốt, cần gạt, nút reset,... Và khi quan sát bên ngoài relay nhiệt, một số chi tiết quan trọng sau bạn cần biết:
- Các cực kết nối: Ký hiệu L1, L2, L3 để gắn vào contactor với các tiếp điểm T1, T2, T3 hoặc gắn vào một số thiết bị điện khác.
- Chân COM: Nơi kết nối dây nguồn chờ và kết nối với 1 trong 2 chân NO hoặc NC, tùy theo trạng thái của relay nhiệt.
- Chân NC: Chân thường đóng. Khi rơ le nhiệt ở trạng thái OFF, chân này sẽ nối với chân COM.
- Chân NO: Chân thường mở. Khi relay ở trạng thái ON, chân này sẽ nối với chân COM
- Phần cài đặt dải khuếch đại: Là 1 núm xoay để thiết lập dòng định mức của thiết bị.
- Nút reset: Nút đặt lại hoạt động của rơ le hoặc xóa lỗi.
- Nút kiểm tra: Dùng để kiểm tra dây điều khiển của relay nhiệt.
Thông số kỹ thuật của rơ le nhiệt
Những thông số kỹ thuật quan trọng của relay nhiệt là:
- Dải bảo vệ nhiệt: Dải dòng điện làm việc của rơ le nhiệt, trung bình từ 0.1A tới 800A
- Số cực: 3P, 1P.
- Tiếp điểm phụ: Số lượng các tiếp điểm phụ thường đóng (NC) và thường mở (NO)
- Tần số hoạt động: Chủ yếu là 50Hz và 60Hz
- Tương thích với contactor: Từng loại rơ le nhiệt sẽ phù hợp để lắp đặt vào dải contactor cụ thể, tương thích với dòng điện và khung kích thước.
- Ue, Ui, Uimp: Các thông số về điện áp hoạt động, cách điện và chịu xung định mức.
Nguyên lý hoạt động của rơ le nhiệt
Nguyên lý làm việc của rơ le nhiệt dựa trên phản ứng nhiệt của bộ cảm biến nhiệt (cặp thanh kim loại hoặc cặp dây dẫn). Khi dòng điện quá tải sẽ sinh nhiệt lớn dần, đến khi vượt ngưỡng so sánh của bộ cảm biến nhiệt thì thiết bị điện công nghiệp này phát tín hiệu về bộ khởi động để ngắt mạch. Nếu bộ cảm biến nhiệt là thanh kim loại kép, khi nhiệt độ quá cao sẽ khiến thanh kim loại xoắn lại về phía mặt kim loại có hệ số giãn nở thấp hơn. Nếu bộ cảm biến nhiệt là cặp dây thì rơ le sẽ phát hiện sự chênh lệch dòng chạy qua 2 dây khi quá tải nhiệt.

Có hai hình thức reset của relay nhiệt là tự động và thủ công. Việc chọn relay nhiệt sẽ dựa theo cách điều chỉnh vít đặt lại. Trong thực tế, relay được gắn với động cơ và chỉ khi đặt lại relay bằng tay thì động cơ mới có thể khởi động.
Rơ le nhiệt có thể hoạt động quá tải nhiệt theo ba phương pháp đốt nóng chính, tùy vào cấu tạo và ứng dụng thực tế:
- Đốt nóng trực tiếp: Dòng điện cần bảo vệ chạy trực tiếp qua thanh lưỡng kim. Khi tăng dòng, thanh lưỡng kim sẽ nóng lên và uốn cong, tác động trực tiếp đến cơ cấu nhả. Đây là cơ chế cơ bản nhất trong rơ le nhiệt, tốc độ phản ứng nhanh nhưng khi cần tùy biến dải dòng định mức rất khó mà phải thay mới relay nhiệt.
- Đốt nóng gián tiếp: Dòng điện chạy qua dây đốt nóng đặt gần thanh lưỡng kim. Khi tăng dòng, nhiệt sinh ra từ dây này sẽ làm thanh lưỡng kim nóng lên và uốn cong. Cấu tạo này giúp dễ dàng thay đổi dải dòng điện bằng cách thay dây truyền nhiệt, nhưng vì là đốt nóng gián tiếp nên có hiện tượng truyền nhiệt chậm, giảm độ nhạy của rơ le.
- Đốt nóng hỗn hợp: Là kiểu kết hợp cả hai ưu điểm phương pháp trên, vừa có dòng chạy qua thanh lưỡng kim, vừa có dây đốt nóng hỗ trợ và triệt tiêu các nhược điểm, tuy nhiên yêu cầu cơ cấu sinh nhiệt và ngắt mạch phức tạp hơn.
Xem video giải thích nguyên lý hoạt động của rơ le nhiệt:
Xem thêm: Hướng dẫn chỉnh rơ le nhiệt trong nhiều trường hợp
Ứng dụng của rơ le nhiệt
Rơ le nhiệt được sử dụng trong hệ thống điện lớn như nhà máy công nghiệp, hệ thống điều hòa không khí. Khi nhiệt độ hệ thống tăng cao vượt giới hạn, loại rơ le này sẽ phát hiện và ngắt điện đầu vào. Hành động này giúp hệ thống dừng vận hành và ngăn chặn các rủi ro do quá tải nhiệt độ.
Rơ le nhiệt được lắp đặt cùng contactor, ứng dụng rộng khắp trong các ngành công nghiệp như tự động hóa, sản xuất, khai thác, xây dựng, nông nghiệp, truyền tải điện,... Công dụng chính của thiết bị là giám sát vận hành hệ thống điện, nhận diện các vị trí quá tải nhiệt và đưa ra phương án ngắt mạch thích hợp để hạn chế thiệt hại.
Bên cạnh đó, relay nhiệt còn được sử dụng trong hệ thống điện dân dụng với mục đích bảo vệ nhiệt cho các thiết bị điện như máy bơm, bình nước nóng, nồi cơm,...
Xem hướng dẫn: Cách đấu lắp rơ le nhiệt 1 pha và 3 pha
Giới thiệu relay nhiệt từ BTB Electric
BTB Electric phát triển dải sản phẩm relay nhiệt 3 pha dòng MT3 bảo vệ quá tải kiểu lưỡng kim, sử dụng 3 thanh lưỡng kim riêng biệt cho 3 pha, đạt tiêu chuẩn Anh Quốc, đảm bảo độ chính xác và độ bền cao. Sản phẩm của chúng tôi có 2 cơ chế khởi động lại: thủ công và nút reset hoặc tự động nhờ vận hành hệ thống. Rơ le nhiệt BTB Electric có dải dòng điện 1~630A; hoạt động trên điện áp định mức 690V AC và tương thích với đa dạng dòng contactor trên thị trường.
![]()
Những thông tin trên từ BTB Electric đã giúp bạn hiểu hơn về rơ le nhiệt - loại thiết bị bảo vệ quá tải được sử dụng rộng rãi hiện nay. Bạn có thể tìm hiểu thêm về thiết bị này qua sản phẩm Relay nhiệt BTB Electric.
Một số câu hỏi về relay nhiệt
Rơ le nhiệt có khả năng bảo vệ ngắn mạch (chập cháy) không?
Không. Rơ le nhiệt phản ứng rất chậm do phải chờ thanh lưỡng kim nóng lên (vài giây đến vài chục giây), do đó nó không thể cắt dòng điện ngắn mạch vốn tăng vọt hàng ngàn Ampe trong một phần nghìn giây. Để bảo vệ ngắn mạch, bắt buộc phải dùng rơ le kết hợp với Aptomat hoặc cầu chì có bảo vệ ngắn mạch.
Vì sao relay nhiệt thường lắp đặt cùng với contactor?
Rơ le nhiệt không có buồng dập hồ quang và cụm tiếp điểm chịu tải lớn nên không thể trực tiếp cắt dòng điện động lực cấp cho động cơ. Khi xảy ra quá tải, rơ le nhiệt chỉ làm mở "tiếp điểm phụ", ngắt dòng điện điều khiển chạy vào cuộn coil của contactor, từ đó contactor nhả ra và cắt điện toàn bộ động cơ.
Nút Reset trên rơ le nhiệt có tác dụng gì?
Sau khi rơ le nhiệt bị nhảy (trip) do quá tải, thanh lưỡng kim bên trong cần một khoảng thời gian để nguội và trở lại hình dáng ban đầu. Nút reset dùng để đặt lại trạng thái tiếp điểm về như cũ để động cơ có thể khởi động lại. Người dùng có thể chỉnh nút này ở chế độ Tự động (Auto) hoặc Bằng tay (Manual/Hand).
Tại sao rơ le nhiệt lại thiết kế dải dòng điện điều chỉnh (Núm xoay) thay vì dòng cố định?
Dòng tải thực tế của động cơ phụ thuộc vào điều kiện vận hành, tải trọng và điện áp lưới, thường không khớp 100% với nhãn mác. Việc có núm xoay dải dòng định mức (Ví dụ: 12A - 18A) giúp kỹ sư tinh chỉnh chính xác ngưỡng bảo vệ theo dòng điện đo đạc thực tế của động cơ, tối ưu hóa mức độ an toàn.


