Máy cắt không khí là gì? Cấu tạo, nguyên lý vận hành và ứng dụng

BTB Electric

BTB Electric

5/5 - (5 bình chọn)

Máy cắt không khí ACB là thiết bị đóng cắt điện hạ thế được sử dụng phổ biến trong các tủ điện phân phối công nghiệp, các công trình xây dựng,... Thiết bị này có mức dòng cắt rất lớn, vượt trội so với các dòng thiết bị đóng cắt điện thông dụng. Trong bài tổng hợp dưới đây, BTB Electric sẽ giúp bạn hiểu thêm về cấu tạo, nguyên lý làm việc và ứng dụng của ACB.

Máy cắt không khí là gì?

Máy cắt không khí (ACB - Air Circuit Breaker) là thiết bị đóng cắt điện đầu nguồn hạ thế dùng cho hệ thống điện công nghiệp 3 pha. Tiêu chuẩn áp dụng cho ACB là IEC/EN 60947-2, thiết bị có dòng định mức đạt 630A tới 6300A, điện áp làm việc là AC 690V, mức dòng cắt ngắn mạch lên tới 135kA. Máy cắt không khí có kích thước lớn, cơ chế ngắt tự động không qua cần gạt và cơ chế sử dụng cần gạt cũng khác biệt so với tất cả dòng aptomat thông dụng khác.

acb banner btb

Chức năng chính của máy cắt không khí ACB là đóng cắt mạch điện, bảo vệ hệ thống và thiết bị điện công nghiệp trước sự cố quá tải, ngắn mạch. Với đặc điểm là thông số kỹ thuật cao, ACB được dùng làm máy cắt chủ cho mạng điện tiêu thụ hoặc đường dây điện ngoài trời. Đây là thiết bị đặc biệt quan trọng, đảm bảo an toàn cho hệ thống điện sản xuất và công trường lớn, trạm điện khu vực.

may cat khong khi acb 12

Máy cắt không khí được đặt trong tủ điện tổng. Tuy nhiên với tính bền bỉ cao, ACB có thể được lắp đặt ngoài trời mà đảm bảo vận hành tốt, không hư hại.

Cấu tạo của máy cắt không khí ACB

Máy cắt không khí ACB có kết cấu cơ khí phức tạp, được thiết kế theo dạng module độc lập. Cấu tạo chính của thiết bị được chia thành các chi tiết bên ngoài (phục vụ vận hành, hiển thị) và các cụm cơ cấu bên trong.

Cấu tạo bên ngoài

  1. Buồng dập hồ quang (Arc chute): Khu vực tản nhiệt và thoát khí nóng khi hồ quang bị dập tắt.
  2. Cầu đấu mạch điều khiển (Control circuit terminals): Nơi kết nối các dây tín hiệu điều khiển từ xa, truyền thông và mạch nhị thứ.
  3. Màn hình kỹ thuật số: Hiển thị trực quan cường độ dòng điện, điện áp và các thông số vận hành thực tế.
  4. Nút OFF (Push to open): Nút nhấn cơ học để cắt/mở thiết bị.
  5. Nút ON (Push to close): Nút nhấn cơ học để đóng thiết bị.
  6. Chỉ thị trạng thái tích năng: Hiển thị trạng thái lò xo đã được nạp đầy năng lượng (Charged) hay chưa (Discharged).
  7. Chỉ thị trạng thái tiếp điểm: Báo trạng thái máy cắt đang Đóng (ON) hay Cắt (OFF).
  8. Nút Reset lỗi (Fault trip reset): Nút cơ học để đặt lại trạng thái bình thường sau khi ACB bị nhảy (Trip) do sự cố.
  9. Đèn LED báo hiệu: Hiển thị cảnh báo tải, lỗi hệ thống hoặc tình trạng hoạt động.
  10. Bộ bảo vệ vi xử lý (Trip unit): "Bộ não" của ACB, cho phép kỹ sư cài đặt các ngưỡng bảo vệ quá tải, ngắn mạch.
  11. Tem thông số kỹ thuật (Nameplate): Thể hiện mã máy, tiêu chuẩn áp dụng, dòng định mức (In), dòng cắt (Icu).
  12. Cần nạp lò xo bằng tay (Manual charging handle): Dùng để lên cót khi không có motor tự động.

cau tao ben ngoai acb btb

Ngoài ra còn một số vị trí nút bấm, linh kiện khác như:

  • Cổng cắm tay quay (Racking in/out): Vị trí cắm cần thao tác để kéo rút thân máy ra/vào đế cố định (áp dụng riêng cho loại Draw-out).
  • Khoang chứa tay quay: Nơi cất giữ cần thao tác kéo rút máy cắt.
  • Chỉ thị vị trí máy: Hiển thị thân máy đang ở vị trí Connected (Kết nối) / Test (Kiểm tra) / Disconnected (Cách ly).
  • Vị trí móc khóa an toàn (Padlock): Dùng để khóa cố định thao tác, đảm bảo an toàn tuyệt đối khi kỹ sư bảo trì.

Cấu tạo bên trong

  1. Khung thép chịu lực: Khung kim loại cứng cáp, cố định và chịu lực vặn xoắn cho toàn bộ hệ thống cơ khí.
  2. Máy biến dòng (Internal CT): Cảm biến bên trong đo lường dòng điện thực tế chạy qua các cực để gửi dữ liệu về rơ-le vi xử lý.
  3. Vỏ cách điện các cực (Pole housing): Lớp vỏ đúc cách điện cao cấp, cô lập an toàn giữa các pha (L1, L2, L3, N).
  4. Thanh cái đấu nối ngang (Horizontal terminals): Các bản đồng lớn ở phía sau để siết bulong kết nối ACB vào hệ thống thanh cái (Busbar) của tủ điện MSB.
  5. Buồng dập hồ quang: Chứa các khe thép mạ phân tầng giúp chia nhỏ, làm mát và triệt tiêu hồ quang điện.
  6. Khối rơ-le bảo vệ (Protection module): Bảng mạch nhận tín hiệu từ CT để ra quyết định đóng/ngắt cơ cấu truyền động.
  7. Khối đấu nối nhị thứ (Secondary terminal block): Điểm trung chuyển để cấp nguồn cho motor nạp lò xo, cuộn ngắt, cuộn đóng.
  8. Lò xo tích năng (Closing spring): Dự trữ năng lượng cơ học để đẩy tiếp điểm đóng lại với tốc độ cực nhanh.
  9. Cơ cấu truyền động cơ khí (Operating mechanism): Hệ thống tay đòn, khớp nối chuyển đổi lực từ lò xo sang cụm tiếp điểm.
  10. Cụm tiếp điểm động (Moving contacts): Gồm tiếp điểm chính và tiếp điểm hồ quang, di chuyển lên/xuống để đóng/cắt mạch.
  11. Cụm tiếp điểm tĩnh (Fixed contacts): Nằm cố định, tiếp nhận lực đóng từ tiếp điểm động.
  12. Khe thoát khí hồ quang (Arcing chamber): Khu vực dẫn hướng cho áp suất và khí nóng do hồ quang sinh ra thoát ra ngoài an toàn.
  13. Tiếp điểm trượt (Sliding contacts / Cụm hoa mai): Cơ cấu ngàm kẹp (đối với dòng Draw-out) giúp kết nối thân máy với đế (Cradle) một cách chắc chắn mà không cần vặn bulong trực tiếp.

Video trực quan cấu tạo máy cắt không khí dòng fixed: 

Máy cắt không khí ACB được trang bị bộ điều khiển có mức hiệu suất bảo vệ thích hợp, linh hoạt theo nhu cầu sử dụng. Các khối điều khiển phải kết hợp với khả năng đo lường và giao tiếp tiêu chuẩn. 

Xem cấu tạo máy cắt không khí dòng draw-out:

Tìm hiểu thêm về shunt trip - một phụ kiện quan trọng của máy cắt không khí

Nguyên lý làm việc của máy cắt không khí ACB

Nhiệm vụ chính của ACB là ngăn chặn hiện tượng tái lập hồ quang sau khi dòng điện về 0. Do vậy nên ACB có nguyên lý hoạt động khác biệt với các thiết bị đóng cắt khác. Các tiếp điểm của ACB nằm tự do trong không khí. Bên cạnh đó, phương pháp kiểm soát hồ quang trong thiết bị khác hoàn toàn với máy cắt dầu. 

Khi dập hồ quang, ACB tạo ra điện áp hồ quang thay cho nguồn điện áp, với mức nhỏ nhất để duy trì hồ quang. Điện áp hồ quang có thể tăng lên nhờ plasma hồ quang làm mát, chia hồ quang thành nhiều chuỗi hoặc tăng chiều dài đường hồ quang.

may cat khong khi acb

Máy cắt không khí thông thường có 2 cặp tiếp điểm:

  • Cặp tiếp điểm chính làm bằng đồng, mang dòng điện với mức tải trung bình
  • Cặp tiếp điểm hồ quang làm bằng carbon.

Khi ngắt ACB, cặp tiếp điểm chính sẽ mở trước. Lúc này các tiếp điểm phóng điện vẫn chưa mở và không có hồ quang ở tiếp điểm chính. Khi cặp tiếp điểm hồ quang tách ra, hồ quang mở được tạo. Mỗi tiếp điểm hồ quang đều được hỗ trợ bởi thiết bị dập hồ quang. 

Do cả tác dụng nhiệt và điện từ mà sự phóng điện hồ quang di chuyển lên trên. Khi đó hồ quang được đẩy vào máng hồ quang, trở nên lạnh hơn, kéo dài và bị tách ra. Từ đó điện áp hồ quang trở nên lớn hơn rất nhiều so với điện áp hệ thống tại thời điểm vận hành máy. Cuối cùng hồ quang sẽ bị dập tắt khi dòng điện về 0.

Xem ngay: Hướng dẫn đọc thông số và sử dụng máy cắt không khí ACB

Ưu và nhược điểm của máy cắt không khí

Khi so sánh với dòng CB khối như MCCB, máy cắt không khí là thiết bị đáng đầu tư cho hệ tủ điện công nghiệp công suất lớn với những ưu điểm như sau:

  • Đóng cắt mạnh mẽ: Chịu được dòng làm việc liên tục lên tới 6300A và khả năng cắt dòng sự cố (ngắn mạch) chạm ngưỡng 135kA – mức mà các CB khối thông thường không thể chịu đựng.
  • Bảo trì, thay thế linh hoạt: Nhờ thiết kế dạng kéo rút (Draw-out) và cấu trúc module, kỹ sư có thể rút thân máy ra để vệ sinh, thay thế linh kiện (cuộn ngắt, buồng dập hồ quang, tiếp điểm) dễ dàng mà không cần phải tháo gỡ thanh cái đồng của tủ điện.
  • Cơ cấu bảo vệ tinh vi: Cụm rơ-le vi xử lý (trip unit) của ACB cho phép cài đặt các thông số bảo vệ L-S-I-G cực kỳ chi tiết, tính toán độ trễ thời gian chuẩn xác, giúp phối hợp bảo vệ phân tầng hoàn hảo với các CB nhánh phía sau.

may cat khong khi acb

Tuy nhiên khi so sánh với các loại máy cắt công nghiệp khác, máy cắt không khí cũng có một số nhược điểm như:

  • Chi phí đầu tư ban đầu cao: Mức giá của ACB cao hơn đáng kể so với MCCB có cùng dòng định mức, do đó chỉ thực sự hiệu quả với hệ thống công suất lớn (thường từ 630A trở lên).
  • Yêu cầu không gian lớn: Kích thước to, nặng và tỏa nhiệt mạnh khi vận hành đòi hỏi khoang tủ điện (MSB) chứa ACB phải được thiết kế rộng rãi và có hệ thống quạt thông gió tản nhiệt tốt.
  • Bắt buộc bảo trì định kỳ: Hệ thống truyền động cơ khí (lò xo, ngàm kẹp) và tiếp điểm của ACB dạng hở dễ bị bám bụi bẩn công nghiệp hoặc mài mòn. Do đó, thiết bị đòi hỏi lịch bảo dưỡng, vệ sinh và bôi trơn định kỳ bởi thợ điện chuyên gia.

Các loại máy cắt không khí thông dụng

Trong hệ thống điện hạ thế hiện đại, máy cắt không khí ACB được phân loại chủ yếu dựa trên phương thức lắp đặt cơ khí vào tủ điện tổng (MSB):

ACB dạng cố định (Fixed type)

Ở loại này, máy cắt được bắt bulong cố định trực tiếp vào thanh cái đồng (busbar) và khung tủ điện.

  • Ưu điểm: Kích thước gọn hơn, cấu tạo đơn giản, chi phí đầu tư ban đầu thấp.
  • Nhược điểm: Khi cần bảo trì, sửa chữa hoặc thay thế, kỹ sư bắt buộc phải ngắt điện toàn bộ hệ thống tủ và tháo rời các điểm đấu nối thanh cái, gây mất thời gian và đình trệ sản xuất.

thumbnail-BTB-ACB-MA3-16B33HFH-f

ACB dạng kéo rút (Draw-out type)

Đây là thiết kế tối ưu và được sử dụng rộng rãi nhất trong các nhà máy lớn. ACB Draw-out gồm 2 phần: đế (cradle) được gắn cố định vào thanh cái và thân máy (breaker) có thể di chuyển vào/ra.

  • Cơ chế hoạt động: Sử dụng tay quay (racking handle) để di chuyển thân máy qua 3 vị trí: connected (kết nối hoàn toàn) – test (kiểm tra mạch điều khiển, ngắt mạch động lực) – disconnected (cách ly hoàn toàn để bảo trì).
  • Ưu điểm: An toàn tuyệt đối cho người vận hành. Thời gian thay thế máy sự cố cực nhanh (chỉ cần rút thân máy hỏng ra, đẩy thân máy mới vào) mà không cần can thiệp vào thanh cái đồng.

thumbnail-BTB-ACB-MA3-08B43HDH-f

Đọc thêm: So sánh các dòng CB

Ứng dụng của máy cắt không khí ACB

Là thiết bị đóng cắt mạnh mẽ nhất trong phân khúc hạ thế, ACB đóng vai trò là "cửa ngõ" bảo vệ an toàn cho toàn bộ mạng lưới điện của các công trình có mức tiêu thụ năng lượng khổng lồ. Nhờ khả năng cắt dòng ngắn mạch (Icu) cực lớn (từ 65kA đến 135kA) và bộ vi xử lý thông minh, ACB được ứng dụng chủ yếu tại:

  • Tủ phân phối tổng (MSB) hạ thế: Được lắp đặt ngay sau trạm biến áp hạ thế của nhà máy công nghiệp, trung tâm thương mại, cảng biển, bệnh viện với nhiệm vụ đóng ngắt điện tổng và bảo vệ ngắn mạch phân tầng cho các lộ tủ phân phối phụ (DB) phía dưới.
  • Tủ chuyển nguồn tự động (ATS) công suất lớn: Hai chiếc ACB được trang bị cơ cấu khóa chéo cơ khí (Mechanical Interlock) để thực hiện chức năng chuyển đổi nguồn điện giữa Lưới điện quốc gia và Máy phát điện dự phòng an toàn tuyệt đối.
  • Bảo vệ các thiết bị giá trị cao: Đóng ngắt nguồn cấp cho các động cơ công nghiệp siêu lớn, máy biến áp từ tính, và hệ thống tủ tụ bù trung tâm.

Lưu ý kỹ thuật: ACB chỉ sử dụng cho lưới điện hạ thế (Điện áp vận hành Ue ≤ 690V). Đối với lưới điện trung thế (từ 7.2kV, 12kV đến 24kV), kỹ sư bắt buộc phải sử dụng Máy cắt chân không VCB.

may cat khong khi acb btb eletric 1

Giới thiệu máy cắt không khí ACB BTB Electric

ACB BTB Electric đạt tiêu chuẩn IEC/EN 60947-2, có độ linh hoạt cao với dải dòng điện từ 630A đến 6300A, công suất cắt ngắn mạch ấn tượng lên tới 135kA. Ngoài ra, BTB Electric trang bị 3 kích thước khung cho máy cắt không khí là 2000A, 4000A và 6300A.

Các linh kiện đi kèm ACB BTB Electric bao gồm:

  • Shunt ship
  • Cuộn bảo vệ thấp áp
  • Dây ngắt điện hạ áp với độ trễ thời gian
  • Động cơ nạp lò xo
  • Tiếp điểm phụ
  • Đầu nối dây thứ cấp
  • Ổ khóa
  • Khóa phím
  • Khóa liên động
  • Thiết bị kiểm tra khóa
  • Miếng dán cửa
acb btb logo 1500

BTB Electric đã tổng hợp những thông tin quan trọng về máy cắt không khí ACB. Với những thông tin cơ bản trên, bạn đã có thể nhận biết, phân biệt và bước đầu lựa chọn dòng ACB phù hợp cho nhu cầu của mình và nâng cao tính an toàn cho hệ thống điện.