16-11-2026
Aptomat là gì? - Cấu tạo, nguyên lý hoạt động và ứng dụng
Aptomat là thiết bị quan trọng bậc nhất trong hệ thống điện, đặc biệt là điện gia đình. Đây là thiết bị kiểm soát nguồn điện cũng như bảo vệ an toàn cho hệ thống điện. Trong bài viết này, bạn hãy cùng BTB Electric tìm hiểu cấu tạo, nguyên lý hoạt động và ứng dụng của aptomat trong thực tế.

Aptomat hay CP cầu dao là tên gọi xuất phát từ tiếng Nga cho các thiết bị điện đóng cắt tự động hay cầu dao tự động. Chức năng chính của aptomat là bảo vệ hệ thống trước hiện tượng quá tải, ngắn mạch và chống rò điện. Hiện nay có rất nhiều loại aptomat với đa chức năng, ngoài các chức năng thông thường thì một số loại có thể chống sét, chống hồ quang. Aptomat được phân loại theo nhiều cách như:
- Theo cấu tạo: Dạng khối và dạng tép.
- Theo chức năng: Loại thường và loại có chức năng nâng cao.
- Theo thông số: Theo số pha (1 / 3 pha) và theo số cực (1 - 4 cực).
- Theo dòng cắt ngắn mạch: Phụ thuộc vào mục đích sử dụng cho điện dân dụng, điện sản xuất, điện truyền tải hoặc các mục đích đặc biệt.
Xem thêm: Tìm hiểu thiết bị đóng ngắt mạch điện – Circuit Breaker
Chức năng của aptomat
Chức năng cơ bản của aptomat là bảo vệ mạch điện trước các rủi ro của hệ thống điện bao gồm
- Bảo vệ quá tải và ngắn mạch: Khi dòng điện vượt quá định mức hoạt động hoặc có dòng cao bất thường, aptomat sẽ tự động ngắt mạch nhờ thanh nhiệt hoặc cuộn dây từ, tránh gây nóng hoặc cháy nổ thiết bị. Chức năng này có trên các dòng aptomat MCB, MCCB, RCBO, aptomat cóc, ELCB và AFDD.
- Chống giật, chống dòng rò: Khi phát hiện sự chênh lệch dòng điện trên mạch xoay chiều (có dòng rò), aptomat sẽ ngắt mạch nhanh chóng để tránh dòng rò lan rộng, nguy cơ giật điện cho người dùng. Chức năng này có trên các dòng aptomat chống giật như RCBO, RCCB, ELCB và AFDD.
- Chống mất pha, chống sét, chống quá áp, chống hồ quang: Các chức năng trên một số dòng aptomat đặc thù.
Aptomat phát hiện sự cố trên dòng điện qua các thông số như cường độ dòng điện (A), dòng ngắn mạch (kA) hay dòng điện rò (mA). Ngay khi phát hiện dòng điện gặp phải một trong các hiện tượng trên với giá trị vượt quá giá trị định mức, aptomat sẽ lập tức ngắt xuống để ngăn dòng điện chạy qua, bảo vệ an toàn cho các thiết bị phụ tải phía sau.
Cấu tạo và nguyên lý hoạt động của aptomat
Aptomat tiêu chuẩn (bao gồm dạng cóc, dạng tép và dạng khối) luôn được cấu thành từ 4 bộ phận cốt lõi:
Hệ thống tiếp điểm:
Trong aptomat có cặp tiếp điểm gồm động và tĩnh. Khi aptomat ở trạng thái Đóng (ON), hai tiếp điểm ép sát vào nhau để dẫn điện. Khi có sự cố, tiếp điểm động sẽ nhả ra cực nhanh để ngắt dòng điện. Các aptomat dòng lớn như MCCB thường có thêm "tiếp điểm hồ quang" để chịu nhiệt cháy thay cho tiếp điểm chính.
Buồng dập hồ quang (arc chute):
Khi tiếp điểm tách ra lúc đang mang tải lớn, một tia lửa điện cực nóng (hồ quang) sẽ phóng qua khoảng không. Buồng dập hồ quang (gồm các lá thép mạ kẽm xếp song song dạng khe hở) làm nhiệm vụ hút, kéo dài, chia nhỏ và làm mát tia lửa này chỉ trong vài mili-giây, ngăn ngừa cháy nổ thiết bị.
Cơ cấu truyền động (operating mechanism):
Cơ cấu truyền động gồm hệ thống chốt, lò xo và tay gạt cơ học. Khi bạn đóng aptomat, lò xo được nén lại (tích năng). Nếu xảy ra sự cố, chốt khóa nhả ra, lò xo bung lực đẩy tiếp điểm động mở ra với tốc độ chớp nhoáng (nhanh hơn lực gạt bằng tay rất nhiều).
Bộ phận cảm biến bảo vệ (trip unit): Đây là "bộ não" của aptomat, phát lệnh cho cơ cấu truyền động nhả chốt. Thông thường có 2 cơ chế tích hợp:
- Bảo vệ quá tải (Cơ chế nhiệt) - Sử dụng một thanh kim loại lưỡng kim (Bimetal): Khi dòng điện chạy qua aptomat vượt định mức làm nóng thanh này, uốn cong dần và đẩy chốt nhả mạch (có thời gian trễ). Đây là nguyên lý hoạt động của aptomat để chống quá tải.
- Bảo vệ ngắn mạch (Cơ chế điện từ) - Sử dụng cuộn nam châm điện (Solenoid): Khi xảy ra chập cháy, dòng điện vọt lên hàng ngàn Ampe, cuộn từ sinh ra lực hút cực mạnh, kéo chốt nhả tiếp điểm ngay lập tức (không có độ trễ) để cắt điện an toàn. Đây là nguyên lý hoạt động của aptomat để chống dòng ngắn mạch.
Ngoài ra xem thông số và kích thước aptomat tại: Tìm hiểu ký hiệu và thông số trên aptomat
Phân loại aptomat thông dụng
Khi phân loại theo số pha, số cực, aptomat có các loại: 1 pha (1P, 1PN, 2P), 3 pha (3P, 3PN, 4P). Khi phân loại theo cường độ dòng điện (In), aptomat được chia theo:
- Mức In thấp: 1A, 2A, 3A, 6A,.... 125A
- Mức In trung bình: 160A, 250A, 320A, 400A,... 630A
- Mức In cao: 800A, 1000A, 1250A, 1600A, 2500A,...
Aptomat được chia làm rất nhiều loại để sử dụng cho điện 1 pha và điện 3 pha. Phổ biến nhất là các dòng aptomat MCB, MCCB, RCCB, RCBO và ELCB. Với từng loại trên được phân ra nhiều cấp dòng định mức, nhiều số cực và tính năng khác nhau.
Aptomat MCB
MCB (Miniature Circuit Breaker) là dòng aptomat tép kích thước nhỏ, sử dụng cho mạng điện 220V và 380V. MCB có dòng định mức In thấp, lớn nhất 125A trở xuống. Chức năng của MCB là chống quá tải điện và chống ngắn mạch. MCB xuất hiện rất phổ biến trong nhà dân, tòa nhà chung cư, văn phòng, cửa hàng kinh doanh, kho hàng, khách sạn, bệnh viện, trường học,...

Aptomat MCCB
MCCB (Moulded Case Circuit Breaker) là dòng aptomat khối kích thước lớn, mang dòng định mức từ nhỏ lên đến 2500A. Chức năng của MCCB là bảo vệ mạng điện khỏi quá tải và ngắn mạch. Điểm đặc biệt ở MCCB là có thể điều khiển từ xa cũng như có thể điều chỉnh mức ngắt dòng định mức. MCCB là thiết bị đóng ngắt không thể thiếu trong tủ điện công nghiệp trong nhà máy điện, nhà máy sản xuất, kho hàng, cảng biển, sân bay,...

Aptomat RCCB
RCCB (Residual Current Circuit Breaker) là dòng aptomat chuyên dụng chống giật điện, sử dụng cho cả mạng điện 220V và 380V. Loại aptomat này có đa dạng dòng định mức từ 16A cho tới hàng trăm A. Aptomat RCCB thường được lắp bổ sung cho hệ thống điện chưa có tính năng chống giật, đặt nối tiếp với một aptomat chống quá tải, ngắn mạch. Các mức dòng rò của RCCB từ 10mA tới 500mA.

Aptomat RCBO
RCBO (Residual Current Circuit Overcurrent) là dòng aptomat kết hợp khả năng chống giật và khả năng chống quá tải, ngắn mạch. Loại aptomat này có đa dạng mức dòng rò và mức dòng cắt ngắn mạch. RCBO được sử dụng chủ yếu cho mạch điện 220V, thay thế đồng thời cho MCB và RCCB. Ngoài ra RCBO có thể ứng dụng cho mạch điện công nghiệp 380V.

Aptomat ELCB
ELCB (Earth Leakage Circuit Breaker) là thiết bị đóng cắt mạch chống rò rỉ đất có dạng khối, đi kèm khả năng chống quá tải. Thiết bị này thường được sử dụng để chống rò điện trong môi trường nhạy cảm, độ ẩm cao. Trong một số trường hợp, ELCB có thể thay thế MCCB - RCCB hoặc lắp đặt cho một số thiết bị điện chuyên dụng.

Ứng dụng của aptomat vào hệ thống điện
Aptomat là thiết bị điện quan trọng, có mặt trong bất kì hệ thống điện hạ thế nào, từ dân dụng, thương mại đến công nghiệp. Những công dụng của aptomat bao gồm:
- Kiểm soát, bảo vệ mạch điện, đảm bảo vận hành an toàn và hiệu quả.
- Ngắt mạch kịp thời khi phát hiện sự cố điện như quá tải, mất pha, ngắn mạch,...
- Một số aptomat có khả năng bảo vệ hệ thống và con người trước rò rỉ điện, sét đánh hay lũ lụt, hỏa hoạn,...
- Hạn chế thiệt hại như nóng, cháy nổ cho các thiết bị phụ tải.
Ứng dụng trong điện công nghiệp
Trong công nghiệp sử dụng aptomat khối MCCB là chủ yếu, bên cạnh đó là các thiết bị đóng ngắt chuyên dụng. Được trang bị buồng dập hồ quang nên dòng aptomat MCCB ngắt được dòng điện lên tới hàng ngàn Ampe. Nếu có sử dụng aptomat MCB thì chọn loại 3 pha có dòng cắt ngắn mạch 10kA.

Phần lớn thiết bị điện trong công nghiệp là thiết bị điện 3 pha. Mặc dù hệ thống có sử dụng dây trung tính, nhưng do sự cố trên dây trung tính hiếm khi xảy ra nên thường chỉ sử dụng aptomat 3 cực để tiết kiệm chi phí. Đối với các vị trí aptomat tổng, cần chọn loại có dòng cắt ngắn mạch cao để đảm bảo an toàn. Còn các aptomat nhánh được sử dụng cho thiết bị, có thể chọn loại có dòng cắt trung bình.
Ứng dụng trong điện dân dụng
Mạng lưới điện trong gia đình, căn hộ chủ yếu sử dụng điện 1 pha (220V) với các phụ tải công suất nhỏ, do đó aptomat MCB và RCBO là thiết bị được sử dụng rộng rãi:
- Aptomat tổng: Thường sử dụng MCB 1 pha 2 cực (2P) dòng định mức 40A, 50A hoặc 63A, ngắt đồng thời cả dây pha và dây trung tính. Dòng cắt ngắn mạch (Icu) thường chọn loại 6kA hoặc 10kA.
- CB nhánh: Dùng để chia các lộ điện ra từng phòng hoặc từng cụm thiết bị. Dùng MCB 1 pha 1 cực (1P) ngắt dây pha, định mức 10A, 16A, 20A, 32A (Icu = 4.5kA hoặc 6kA).
- CB chuyên dụng: Các thiết bị có rủi ro rò rỉ điện cao như bình nóng lạnh, máy giặt, điều hòa, bếp từ,... bắt buộc phải được đấu qua một aptomat chống giật (RCBO hoặc RCCB) riêng biệt có ngưỡng nhạy dòng rò 30mA để bảo vệ tính mạng con người. Bên cạnh đó RCBO dòng cao có thể thay thế vai trò CB tổng của MCB.

Những câu hỏi về aptomat
Aptomat 1 pha và aptomat 3 pha có khác nhau không?
Cấu tạo 2 loại aptomat này cơ bản giống nhau nhưng khác ở số cực đấu nối. Aptomat 1 pha (1P, 2P) có kích thước nhỏ hơn, dùng cho lưới điện gia đình 220V. Aptomat 3 pha (3P, 4P) có kích thước lớn hơn, dùng đóng ngắt các động cơ công nghiệp chạy điện 380V.
Chọn công suất aptomat như thế nào là phù hợp?
Dòng định mức của aptomat (Icb) phải lớn hơn dòng điện tính toán cực đại của tải (Itt) nhưng phải nhỏ hơn sức chịu đựng của dây dẫn (Iz). Thông thường, người ta lấy hệ số dự phòng khoảng 20 - 25% (Tức Icb = Itt x 1.2). Ví dụ tải 12A chọn aptomat 16A, tuyệt đối không chọn aptomat quá to so với tải (ví dụ CB 63A cho tải 12A) vì khi xảy ra quá tải aptomat sẽ không chịu nhảy, dẫn đến cháy dây điện.
Nên sử dụng aptomat của hãng nào?
Đối với tủ điện phân phối hạ thế (MSB, DB) hay tủ bảng điện gia đình đều nên đòi hỏi tính ổn định khắt khe, bạn nên ưu tiên các thương hiệu có chứng nhận Derka quốc tế, đáp ứng chuẩn IEC như BTB Electric, Schneider, ABB hoặc Mitsubishi,...
Trên đây là tổng hợp thông tin về aptomat, cấu tạo điển hình, nguyên lý hoạt động và ứng dụng trong cuộc sống của thiết bị điện vô cùng quan trọng này. Để biết thêm thông tin về aptomat, bạn hãy tiếp tục theo dõi trên website https://btb-electric.com/vi/.


